De olijfboom: het hart van Puglia
Wie ooit door Puglia heeft gereden, kent het beeld:
eindeloze velden met eeuwenoude olijfbomen. Sommige kronkelige stammen zijn honderden jaren oud. Ze hebben oorlogen overleefd, generaties boeren gezien en vormen al eeuwen het hart van de lokale cultuur.
Olijven zijn hier niet zomaar een landbouwproduct. Ze zijn een manier van leven. Veel families – soms al generaties lang – werken in dezelfde olijfgaarden. In de wintermaanden werden de olijven geoogst en naar de frantoio, de lokale perserij, gebracht. Daar werd de olie geperst die vervolgens het hele jaar door gebruikt en verkocht werd. Maar dat landschap is in korte tijd drastisch veranderd.
De komst van de Xylella-bacterie
In 2013 ontdekten wetenschappers voor het eerst in Europa de bacterie Xylella fastidiosa in olijfbomen in de regio Salento, in het zuiden van Puglia. De bacterie verstopt de waterkanalen van de plant. Daardoor krijgen de bladeren eerst bruine randen, daarna drogen takken uit en uiteindelijk sterft de hele boom.
Het probleem: er bestaat nog steeds geen genezing. De bacterie wordt verspreid door kleine insecten die plantensap zuigen. Zodra zo’n insect van een besmette boom naar een gezonde boom vliegt, kan de ziekte zich verder verspreiden. Sinds de ontdekking heeft de ziekte zich langzaam maar zeker noordwaarts verplaatst.
Miljoenen bomen verdwenen
De gevolgen zijn enorm. In de afgelopen jaren zijn miljoenen olijfbomen gestorven, waaronder veel eeuwenoude exemplaren. Sommige schattingen spreken zelfs over meer dan 20 miljoen dode bomen in Puglia.
Voor een regio waar olijfolie een belangrijk economisch product is, heeft dat enorme impact. Volgens economische analyses zijn er:
- ongeveer 600.000 werkdagen verloren gegaan
- meer dan 3 miljard euro schade geleden in de olijfolie-industrie
Niet alleen boeren worden geraakt. Ook talloze frantoi (olijfpersen) moesten sluiten omdat er simpelweg geen olijven meer zijn om te verwerken. Een hele keten – van boom tot fles – staat onder druk.
Het landschap verandert
Wat misschien nog wel het meest raakt, is hoe het landschap zelf verandert. Waar vroeger groene olijfgaarden stonden, zie je nu vaak velden met dode, grijze bomen. Sommige boeren hebben hun land verlaten. Anderen proberen nieuwe, resistente variëteiten aan te planten. Maar dat kost tijd. Een nieuwe olijfboom heeft jaren nodig voordat hij echt productie geeft. Het herstel van het landschap zal dus nog lang duren.
Het verhaal van mijn buurman
Laatst sprak ik met een buurman. Hij vertelde dat hij als kind opgroeide tussen de olijfbomen. Hij speelde in de boomgaarden, klom in de bomen en hielp later mee met de oogst. Van november tot maart waren ze bezig met olijven plukken en naar de pers brengen. Toen zei hij iets wat me bijbleef:
“Vroeger waren we maanden bezig met de oogst. Nu zijn we in twee dagen klaar.”
Er zijn simpelweg nog maar weinig bomen over.
Ook mijn eigen olijfbomen
Ook op mijn terrein stonden 22 olijfbomen. Prachtige bomen, die hier waarschijnlijk al tientallen jaren stonden. Helaas bleken ook zij besmet met de bacterie. De helft is inmiddels verwijderd.
De komende week worden de stammen uitgegraven.
Dat voelt best vreemd. Je weet dat het moet, maar het blijft jammer om zulke bomen te verliezen. Natuurlijk wil ik later weer nieuwe olijfbomen planten. Maar voordat die echt olijven gaan produceren, zijn we jaren verder.
Nieuwe maatregelen
Juist nu worden er opnieuw maatregelen genomen in Puglia om verdere verspreiding te beperken. Zo zijn er strengere regels voor het schoonhouden van landbouwgrond, omdat bepaalde insecten – de verspreiders van de bacterie – zich graag in hoog gras en onkruid ontwikkelen. Lokale overheden krijgen ook extra middelen om deze maatregelen te ondersteunen.
Het laat zien dat de strijd tegen Xylella nog lang niet voorbij is. Ondanks alles is er ook hoop. Onderzoekers en boeren experimenteren met meer resistente olijfsoorten en nieuwe landbouwmethoden. Langzaam worden er weer jonge bomen geplant.
Het landschap van Puglia zal veranderen – dat is onvermijdelijk.
Maar olijfbomen horen hier thuis. En ooit zullen er weer nieuwe generaties tussen spelen.
✨
En wie weet… staan er binnenkort ook weer jonge olijfbomen rond Casa Allegria.
Wordt vervolgd….